Sołtysia (Schulzenstrasse) [nieistniejąca dolna część ulicy Sołtysiej]

Nazwa ulicy Sołtysiej, stanowiącej przedłużenie obecnej ulicy Farnej w kierunku ulicy Kard. Wyszyńskiego, a przed 1945 rokiem sięgającej do ulicy Świętego Ducha w pobliżu kościoła
św. Jana, ma bardziej skomplikowaną historię. Według C. Fredricha (1926, 31) w średniowieczu, istniały trzy ulice, w których nazwie przewija się nazwa „Sołtysia”. Jedna, najstarsza, położona na zewnątrz murów obronnych na obszarze Wiku, druga, stanowiąca kontynuację pierwszej, po wchłonięciu tego obszaru przez rozszerzenie terenu miasta w kierunku południowym, oraz trzecia ulica, na terenie Górnego Wiku, będąca jedną z odnóg głównej drogi tego przedmieścia, o czym szerzej w rozdziale, traktującym o osiedlach podmiejskich położonych wzdłuż rzeki Odry.

1. - najstarsza „ulica sołtysia” (scultenstrate)

Właściwie jest to ta sama ulica, jaką znamy z planów sprzed 1945 roku pod nazwą ulicy Sołtysiej (Schulzenstrasse), w jej dolnej części. Istotną różnicą jest to, że usytuowana była poza murami miasta. Wynika to z zapisu, cyt.: „ulica zwana zwykle ulicą , usytuowana [jest] na zewnątrz murów przed naszym miastem Szczecinem na [terenie] wiku zwanego Wikiem” (platea qaue vulgariter scultenstrate dictur, sita extra muros nostrae proedictae civitatis Stetin in vico qui Wic nominatur, 1321, 1334). Jej przebieg pokrywa się z przebiegiem wspomnianej wyżej drogi „apud fratres” z kościoła św. Jakuba do kościoła św. Jana, i dalej do szpitala św. Ducha.
Jak podaje Fredrich (1926, 9, 10), a także Piskorski (2005, 90, 91), wspomniany wyżej Werner Barfoot, stał na czele rady miejskiej jako sołtys (scultetus, 1243) i mieszkał w tzw. gospodarstwie sołeckim „[położonym] na niezależnie od ulicy ” (in vico superiori ex opposito plateae sculteti, 1346), i usytuowanym między obecnym budynkiem „Czerwonego Ratusza”, a gmachem poczty głównej i terenem zajmowanym przez dworzec kolejowy.

Przypuszczalne położenie „dworu sołeckiego” curia scultetus
na terenie Wiku Górnego
Stary Szczecin (Alten Stettin) H. Kote, druk P. Rollos Berlin, wyd. G. Schulze Stettin 1625 r., AP Sz, Zbiór Kartograficzny, sygn. 357 (fragment)
A – „dwór sołecki”, S – „scultenstrate”, T – Brama Świętego Ducha, B – zabudowania szpitala Świętego Ducha, G – główna ulica Górnego Wiku, M – kanał Młynówka (Mühlwasser)

Schulzenstraße, narożnik Heilgegeiststraße; 1904

2. „ulica sołtysia” (schultenstrate)

Bezpośrednio po lokacji i rozszerzeniu obszaru miasta w kierunku południowym, ulica ta, będąc już wewnętrzną ulicą miasta, określana jest nazwami związanymi z pobliskim klasztorem franciszkanów (platea fratrum minorum, 1345), a nawet wręcz kojarzona jako przedłużenie ulicy zamieszkałej przez kowali (tj. obecnej ulicy Sołtysiej). Świadczy o tym zapis, w którym wspomina się o położonej przy niej siedzibie sołtysa (Schulzenhof), będącej jednocześnie siedzibą sądu sołeckiego, cyt.: „przy ulicy w miejscu [położonym] naprzeciw źródła solnego, skąd [można] ulicą dojść w dół lewą stroną do więzienia przy sądzie sołeckim [Schulzenstrasse, działka nr 20/338/812]” (in der reeppslegerstrate an deme ordes tegen dem solten borne, so men de smedestrate dael geit thor luchteren hand na deme Schultenrichte, 1503).

Przypuszczalne położenie ulicy „scultenstrate” (sc) oraz „schultenstrate” (uu)
Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1590 (1594), [wg:] reprodukcji wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej WAP w Szczecinie.
Dm – dolne Stare Miasto, B – najstarsza Brama Świętego Ducha, O – Grapengiesserstrasse, P – Reifschlägerstrasse, Os – osiedle kolonistów chłopskich, H – Schulzenhof, BS – Brama Świętego Ducha, sch – schultenstrate (Górny Wik), hh – Schulzenhof (Górny Wik)

w obrębie Starego Szczecina” (schultenstrate bynnen olden Stettin, 1550), potem Schultzenstraße (1594, 1625), oraz Schultzenstras (1721), w odróżnieniu od istniejącej w tym samym czasie na terenie Górnego Wiku ulicy Sołtysiej (schultenstrate, 1546, Schulten strass, 1554, Schulzenstras, 1589), której nazwa przypuszczalnie związana jest ze wspomnianą już najstarszą siedzibą wójta szczecińskiego Wernera Barvota, który w najstarszych dokumentach pojawia się jako „scultetus”.

Położenie Schulzenstrasse (uu)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
A – Breitestrasse, O – Grapengiesserstrasse, P – Reifschlägerstrasse, S – źródło solne (solten born), DS – Schulzenhof,
rr – Königsstrasse, ww – Heiligegeiststrasse, K – Johanniskirche, BS – Brama Świętego Ducha, xx – Rosengarten)

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Schulzenstrasse należały parcele od nr 800 [178/23] do nr 807 [173/29] i od nr 808 [342/16] do nr 814 [336/22].
Na koniec należy tu dodać, że w ramach porządkowania nazw ulic po 1856 roku dotychczasowej ulicy Kotlarskiej (Grapengiesserstrasse) zmieniono nazwę i odtąd na całej długości od Targu Węglowego do styku z ulicą Świętego Ducha do 1945 roku obowiązywała nazwa ulicy Sołtysiej (Schulzenstrasse).
Po 1945 roku, kompletnie zrujnowana ulica, w górnej części otrzymała nazwę ulicy Kaperskiej, dolny odcinek ulicy, do czasu zasypania gruzem i zabudowy wieżowcami zwano ulicą Zjazd. Poszerzenie i wydłużenie przebiegu obecnej ulicy Kard. Wyszyńskiego w kierunku Mostu Długiego na początku lat pięćdziesiątych, spowodowało bezpowrotne zniknięcie z planów miasta dolnej części ulicy Sołtysiej. Górna część, przesunięta obecnie nieco w kierunku wschodnim, zajęła część przyległych do niej parceli i po 1955 roku ponownie wróciła do historycznej nazwy ulicy Sołtysiej.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Piskorski, J.M., Miasta Księstwa Szczecińskiego do połowy XIV wieku, Poznań-Szczecin 2005.
5. Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
6. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. II, suplement, Szczecin 2000, 2003.

© Schulz (Jan Wilhelm)