Opublikowane przez Schulz w Historia.

Zawody i status społeczny

4. Nazwy ulic związane z rzemieślnikami trudniących się produkcją wyrobów ze skór i futer (1).

Jeszcze przed dalszym rozszerzeniem miasta w kierunku południowym, co nastąpiło ok. 1318 roku, w zachodniej części nieistniejącej ulicy Beutlerstrasse zamieszkiwali rzemieślnicy trudniący się produkcją wyrobów ze skór zwierząt ubitych przez rzezaków. Byli to rymarze, producenci pasów i popręgów (remensleger), oraz białoskórnicy (witgerwer), a z czasem na całej jej długości również kaletnicy, producenci sakiewek na pieniądze i innych kunsztownych kalet. Kolejność występowania w czasie poszczególnych nazw tej ulicy wykazano w tabeli nr 1., przedstawionej w poprzedniej części (8).


Ulica Rymarska (remsniderstrate) [nieistniejąca górna część Beutlerstrasse – ulica Niklota]

Zachodnia część późniejszej ulicy Kaletniczej (remsniderstrate, 1393, platea corigiatorium, 1394, remsniderstrate, 1421, 1433), była miejscem zamieszkania rzemieślników zwanych rymarzami (remensnider) i pokrewnych im białoskórników (witgerwer), czerwonoskórników (rotloscher), producentów siodeł (sadeler) oraz popręgów końskich (remensleger). Rymarzy najczęściej określano łacińską nazwą , będącą ogólną nazwą garbarzy, wyprawiających skóry ałunem, która przez to uzyskiwała biały kolor. Skóry te przerabiali białoskórnicy „biali garbarze, których zwano białoskórnikami” (albi cerdones, qui witgherwer dicuntur, 1325). Garbarze wyprawiali je w dołach garbarskich (wittgarwen), położonych na pobliskim Wiku Górnym przy niewielkich stawach, usytuowanych pomiędzy młodszą Bramą Świętegoo Ducha i stokiem góry Świętego Ducha, o czym informuje nas zapis z drugiej połowy XIV wieku: „wśród garbarzy na [terenie] Wiku Górnego przy bramie św. Ducha” (inter cerdones in vico superiore ante valvam S. Spiritus, 1387). Druga część środkowo-dolnoniemieckiego wyrażenia , podobnie jak w określeniu kupca sukienniczego, handlującego suknem ciętym na sztuki (gewantsnider), wskazuje nam na coś więcej, niż na samo określenie kupca, a mianowicie na producenta wyrobów ze skóry. Hugo Lemcke (1881, 11) lokował „ulicę rymarską” w ciągu ulicy Małej Odrzańskiej, pomiędzy nieistniejącym obecnie dolnymi odcinkami ulic Rybaki i Kłodną, sugerując się prawdopodobnie zapisem nazwy tego odcinka (Nagelstrasse) w księgach szosowych z lat 1659 – 1681. Właściwą lokalizację ulicy Rymarskiej ułatwiają zapisy z 1421 i 1422 roku, dotyczące szewca Clawesa [Mikołaja] Sneberga, mieszkańca obecnej ulicy Siennej, wówczas określanej mianem ulicy zamieszkałej przez rodzinę Nagla (nagelstrate): „na , nieopodal której szewc Sneberg posiadał w swoim domu warsztat szewski (in der remsniderstrate da Sneberch der schomakernu inne wanet hadde, 1421), a także: „naprzeciw ulicy [zamieszkiwanej przez rodzinę] Nagla, gdzie stary Sneberg posiadał [także] swój dom” (jeghen der nagelstrate dar olde sneberch inne wanet hadd, 1422). Do 1465 roku zachodnia część ulicy Kaletniczej prawie zawsze nazywana była , przy czym czasami, co prawda rzadko, pojawia się dla niej nazwa „ulicy kaletników”, czyli producentów sakiewek, kalet, także toreb (budelmakerstrate, 1450), jednocześnie jedną ze stron ulicy (być może po stronie północnej), określano nazwą jednego lub drugiego rzemiosła, w końcu jednak przeważyła nazwa ulicy Kaletniczej (Beutlerstrasse) na całej jej długości.

Ulica Kaletnicza (Beutlerstrasse) [nieistniejąca Beutlerstrasse – ulica Niklota]

W przeciwieństwie do innych bardziej trwałych zawodów, nazwa ulicy producentów sakiewek i toreb wszelkiego rodzaju (budelmaker), uświadamia nam istniejącą w średniowieczu, a zanikającą obecnie gałąź rzemiosła – kaletnictwo. Po raz pierwszy o ulicy zamieszkałej przez rzemieślników trudniących się wyrobem sakiewek dowiadujemy się w 1450 roku (budelmakerstrate). W późniejszym czasie wykazywana jest jako: budelerstrate (1492, 1535, 1546), Beutler Strass (1592). Łączy obecną ulicę Panieńską (Frauenstrasse) z ulicą Wielką Odrzańską (Grosse Oderstrasse) i nieistniejącą obecnie ulicą Darguja (Langebrückstrasse), prowadzącą w kierunku nabrzeża portowego (Bollwerk). Kaletnicy (bursarii), nazywani także torebkarzami (tischner), lub producentami toreb (taskenmacher, Täschenmacher), nie byli w stanie utrzymać się dłużej, gdyż jak wiemy, obyczaj noszenia wykonywanych przez nich ze skóry pełnych kunsztu kalet i toreb został z czasem zaniechany, funkcję tą przejęły m.in. ukryte w szatach schowki w formie kieszeni. Już w Lubece, w 1559 roku żalono się, iż „dla kaletników nie ma już wcale pracy” (budeler gar ken arbet mehr dhon, 1559). Z czasem kaletnicy, nie tracąc kontaktu z zawodem, przekwalifikowali się i zostali wchłonięci przez rymarzy (remensnider) i siodlarzy (sadeler). Natomiast nazwa ulicy, jak pisze O. Blümcke (1884, 97, 108, 202), tak w Szczecinie, jak również podobna w Gdańsku, utrzymała się.


Ulica Rymarska, późniejsza Kaletnicza (pp) [Niklota]
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
[Q – Heumarkt, P – Reifschlägertrasse, nn – Im Hagen, mm – Grosse Oderstrasse, rr – Königsstrasse]


Położenie ulicy „Nowej Kaletniczej”
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do późniejszej ulicy Kaletniczej należały parcele od nr 742 do nr 759 Nazwa ulicy Kaletniczej (Beutlerstrasse) utrzymała się do 1945 roku. Po 1945 uzyskała miano ulicy Księcia Niklota; na początku lat 60-tych XX w., w wyniku przedłużenia i poszerzenia ciągu dawnej ulicy Szerokiej [Wielkiej, Kard. Wyszyńskiego], ulica Kaletnicza znikła z obszaru dolnego Starego Miasta. Obecnie, w wyniku odbudowy tego rejonu i skrócenia południowego odcinka ulicy Wielkiej Odrzańskiej, powstał równoległy do ulicy Kard. Wyszyńskiego odcinek ulicy, mogący przejąć nazwę dawnej ulicy Kaletniczej, odbudowane przy nim budynki otrzymały jednak kolejne numery ulicy Kard. Wyszyńskiego.

Ulica Szewska (Schuhstrasse) [Szewska]

Obecnie ulica ta nie istnieje, do jej dawnego przebiegu nawiązuje ciąg pieszy łączący obecną ulicę Grodzką z ulicą Ks. Mściwoja II i Rynkiem Siennym. Według H. Lemckego (1881, 11) informacja o niej, jako zamieszkałej przez szewców, pojawia się dopiero w pierwszej połowie XV wieku (1431), gdyż wcześniej określana była mianem od położonego tu młyna, napędzanego końskim kieratem (rosmole). Stąd też najwcześniejsze wzmianki o niej to platea molae equinae (1306), apud molam equinam (1306), platea equinarum molarum (1308), platea rosmolen (1309), platea rosmolenstrate (1314) i jeszcze w 1432 roku rosmolenstrate. Z zapisu w dokumentach źródłowych z połowy XV wieku wiemy, iż w górnej części tej ulicy położona była apteka, cyt.: „[w bezpośredniej] bliskości apteki [położonej] przy ulicy ” (negest by der apoteken in der rosmolenstrate, 1432), natomiast w dolnej części usytuowany był Dom Żeglarza, siedziba gildii kupieckiej (zeghlerhus, 1405), co ostatecznie upewnia nas, że faktycznie jest to późniejsza ulica Szewska (Schusterstrasse, 1669). Według Fredricha młyn kieratowy mieścił się prawdopodobnie na wielkiej parceli (Rossmühlenhof), przy Schuhstrasse 406-407 [143/11], na której obecnie mieści się przedszkole. Nazwa ulicy „młyna końskiego”, wyparta w XV w. przez osiedlających się na niej szewców, wraca na ulice Starego Miasta w latach pięćdziesiątych XX wieku, jest to ulica Koński Kierat, dawna ulica Rynku Końskiego (Rossmarktstrasse).
Z analizy planu miasta z 1721 roku wynika, że do ulicy „szewców” początkowo należały parcele w jej dolnej spadzistej części, położone po jej południowej i północnej stronie.
Jej górna część, położona w ciągu obecnej ulicy Grodzkiej, stanowiła łącznik z pobliskim Targiem Węglowym (Kohmarkt). Jej odrębność podkreślały nazwy związane z położonymi przy niej ważnymi dla miasta budynkami mennicy miejskiej, apteki i książęcej rusznikarni. Położone od północnej strony rusznikarni zabudowania w rejestrach szosowych wymieniane były pod nazwą „Zajazd Ubogich” (exules, 1306, curia infirmorum, 1311, dat pilgremeshus, 1440, Elendshof, 1441 dat elend, 1506 – 6 budynków, 8 bud, 2 piwnice, przeznaczony dla bezdomnych biedaków, ludzi będących w nędzy, rozbitków okrętowych, przejezdnych podróżnych, cudzoziemców, pielgrzymów) i zaliczane niejednokrotnie bądź do ulicy Szewskiej, bądź do ulicy Wjazdowej (Fuhrstrasse). Odcinek ulicy położony przy mennicy miejskiej określano nazwą „przy mennicy” (apud monetam, 1309, gegen der munte, 1540, gegen der Müntz, 1588). Odcinek położony po przeciwnej stronie, raz nosił nazwę „przy aptece” (by der apoteken, 1432), a także „przy górnej aptece” (bi der bauensten abbateke, 1521), od położonej tam apteki (Schuhstrasse 28), lub „przy rusznikarni” (by dem bussenhuse, 1521), od stojącej obok rusznikarni książęcej (Schuhstrasse 27). Z XV – wiecznych zapisów w księgach szosowych wynika, że mimo odrębnych nazw, górny odcinek należał także do obszaru ulicy Szewskiej. Świadczą o tym zapisy: „nieopodal apteki przy ulicy ” (negest by der apoteken in der rosmolenstrate (1432), „mennica przy ulicy szewców” (de munte in der schostrate, 1523), czy „rusznikarnia naszego Najjaśniejszego Pana przy ulicy szewców” (unses g.[nadigen] h.[err] bussenhus in der schostrate, 1532). Ta odrębność została podkreślona w pierwszej połowie XIX wieku nazwą „Powyżej ulicy Szewskiej (Oberhalb der Schuhstrasse, 1806-1856). Budynek mennicy (Schuhstrasse 4), przebudowany w XVIII w., stał jeszcze w roku 1944; spalony podczas bombardowania alianckiego nie został odbudowany. Budynek, w którym mieściła się apteka, wielokrotnie przebudowywany, (jego opis i rysunek umieszczony został w katastrze szwedzkim z 1706 roku, jako rok budowy wymieniono 1698 r.), został ponownie zniszczony w 1713 i odbudowany około 1770 roku jako Królewska Apteka Dworska i Garnizonowa (Königliche Hof- und Garnisonapotheke).


Obszar ulicy Szewskiej (R)
[S – Fuhstrasse, J – Johannishof, L – Loitzenhof, r – Oberhalb der Schuhstrasse,
K – Kohlmarkt, O– Schulzenstrasse, M – Rossmühlenhof]
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)


Położenie ulicy Szewskiej (R)
[S – Fuhstrasse, J – Johannishof, L – Loitzenhof, r – Oberhalb der Schuhstrasse,
K – Kohlmarkt, M – Rossmühlenhof]

(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)


Budynki dawnej apteki dworskiej i rusznikarni książęcej,
Schuhstrasse 28-27




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do obszaru ulicy Szewskiej należały parcele od nr 384 [865/16] do 395 [855/26], następnie od 396 [Oberhalb der Schuhstrasse 153/1] do 402 [Oberhalb der Schuhstrasse 147/7], oraz od 403 [146/8] do 411 [140/15].
Dziedziniec Szewski (schohauveouer, 1410, 1434), czyli wspólna siedziba cechowa sprzedaży wyrobów gotowych, położony był przy (olde grapegeterstrate), tj. przy obecnej ulicy Mariackiej (Kleine Domstrasse Nr. 16). W dokumencie z 1498 roku wspomniana jest przypora łukowa usytuowana przy wylocie ulicy Szewskiej do Rynku Siennego, jedna z wielu istniejących w Szczecinie, cyt.: „[…] do miejsca przy łuku przyporowym i położonego naprzeciw niego Rynku Siennego” (up dem orde an den swicbogen und jegen deme hoymarkede gelegen, 1498). Po 1945 roku ulica jako taka znika z planów miasta, z czasem, po 1960 roku, w tym samym miejscu, również pod nazwą powstał ciąg spacerowy, łączący dolne miasto z górnym. W ramach odbudowy dolnego Starego Miasta, w 1995 roku powstała koncepcja częściowej odbudowy niektórych zabudowań po obu stronach tej uliczki.

© Schulz (Jan Wilhelm)