Opublikowane przez Schulz w Historia.

Zawody i status społeczny

3. Nazwy ulic związane z rzemieślnikami zajmujących się ubojem i przerobem mięsa (2).

W celu ochrony przeprawy przez dolinę Odry w kierunku Dąbia, i dalej w kierunku wschodnim, oraz pobliskiej przystani kolonistów niemieckich (Haveling), w 1245 roku za zezwoleniem księcia Barnima I zostaje przyłączony do miasta teren pomiędzy obecną ulicą Osiek (Hagenstrasse) a nieistniejącą obecnie ulicą Splittstrasse. W biegnącej wzdłuż Splittstrasse palisadzie, w miejscu nieistniejącego obecnie, najbardziej na północ wysuniętego, wąskiego odcinka ulicy Królewskiej (Königstrasse), usytuowana została najstarsza Brama Świętego Ducha (valva S. Spiritus, 1306), prowadząca w kierunku południowym, na teren starego wiku (vicus, 1261). Tu, wzdłuż późniejszej ulicy Kaletniczej (Beutlerstrasse) [Niklota] osiedlili się rzemieślnicy trudniący się przerobem mięsa i skór zwierzęcych.

Według C. Fredricha (1926, 22, 35), w jej części wschodniej zamieszkali rzezacy (kuter) i kiełbaśnicy (garbreder), a w zachodniej rymarze, producenci skórzanych pasów i popręgów (remensleger), a także kaletnicy (budelmaker) oraz białoskórnicy (witgerwer), których warsztaty potrzebowały dużej ilości wody, a którą mogli czerpać z pobliskiej fosy, położonej w ciągu późniejszej ulicy Splittstrasse. Kolejność występowania tych nazw w czasie wykazano w załączonej niżej tabeli (nr 1).

Ulica Rzezaków (kuterstrate) [nieistniejąca dolna część Beutlerstrasse – ulica Niklota]

O osiadłych przy najstarszej Bramie Świętego Ducha rzezakach, źródła wspominają już w 1311 roku (platea fartorum, 1311). Ich siedziby mieściły się w dolnej, wschodniej części ulicy Beutlerstrasse, na odcinku od ulicy Wielkiej Odrzańskiej (Grosse Oderstrasse) do ulicy Siennej (Heumarktstrasse). Jej niemiecka nazwa (kuterstrate, 1521, 1532, 1535, 1538, kutherstrat, 1526, Kutherstrate, 1546) wymieniana tu była jeszcze w 1. połowie XVI wieku, czyli w tym samym czasie, gdy zamieszkujący wraz z nimi kiełbaśnicy (garbreder) przenieśli się już na pobliską ulicę Sienną. Wspominają o tym zapisy w dokumentach źródłowych, które przytacza w swojej pracy C. Fredrich (1926, 22, 26), cyt.: „na niedaleko miejsca położenia jednej z bud usytuowanej za domem położonym przy ” (in der kuterstrate up dem orde mit eyner bode achter dem huse belegen in der garbrederstrate, 1532); „budynek naprzeciw [należącej do] ” (hus gegen der kuterstrate in der budelerstrate, 1535); „niedaleko miejsca [zwanego] ” (up der kuterstraten orde, 1538); „na ulicy [zamieszkałej przez] kaletników niedaleko miejsca [zwanego] ulicą ” (in der budelerstrate up der Kutherstraten orde, 1546).


Rejon ulicy Küterstrasse i Beutlerstrasse [wg] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun / F. Hogenberg, 1594




Zmiany w nazwie ulicy Kaletniczej (Beutlerstrasse) [Niklota]



Ulica Kiełbaśnicza (garbrederstrate) [nieistniejąca dolna część Beutlerstrasse – ulica Niklota]

Co prawda najstarszy zapis dokumentujący obecność kiełbaśników na terenie przyległym do południowej granicy dawnego osiedla kolonistów niemieckich pochodzi z początku XV wieku (bi den garbredern, 1411), ale wg Fredricha (1926, 22) ich obecność we wschodniej części późniejszej ulicy Beutlerstrasse odnotowano w tym samym czasie, co zamieszkałych tu rzezaków. Jeszcze pod koniec XV w. źródła wspominają o „ulicy kiełbaśników” (garbrederstrate, 1476). Mówiono wówczas: „na końcu [przyległej] do ulicy ” (tendenst der garbrederstrate an der budelerstrate, 1492).


Ulica Rzezaków, późniejsza Sienna (oo) oraz Kaletnicza (pp) [Niklota]
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
[Q – Heumarkt, P – Reifschlägertrasse, nn – Im Hagen, mm – Grosse Oderstrasse, rr – Königsstrasse]




Położenie ulicy Rzezaków (oo), późniejszej Siennej oraz nieistniejącej Kaletniczej (pp) [Niklota]
[P – Reifschlägertrasse, nn – Im Hagen, mm – Grosse Oderstrasse, rr – Königsstrasse]
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)




Ulica Kiełbaśnicza (garbrederstrate) [Heumarktstrasse – Ulica Sienna]

Na przełomie 1499/1500 roku kiełbaśnicy przenoszą się z pobliskiej ulicy Kaletniczej na pobliską ulicę Sienną, zajmując jej południowy odcinek, przylegający do Rynku Siennego (Heumarkt). Powoduje to zanik jej dotychczasowej nazwy , o czym świadczą kolejne zapisy w dokumentach źródłowych, cyt.: „nieopodal lub w miejscu [zwanym] ” (up der garbrederstrate ofte nagelstraten orde, 1499), „przy niedaleko miejsca położenia jednej z bud usytuowanej za domem przy ” (in der kuterstrate up dem orde mit eyner bode achter dem huse belegen in der garbrederstrate, 1532), „naprzeciw Rynku Siennego przy aptece [Heumarkt Nr. 1] obok ” (gegen den hoymarkt by der apoteke und up der garbrederstrate, 1533). W połowie XVI w., na krótki okres czasu, ponownie wraca tu nazwa „ulicy Nagla” (in der Nagelstraten, 1540). Ale już przed rokiem 1550 uliczka przyjmuje kolejną nazwę związaną z zawodem rzeźników, tj. „ulicy [będącej] miejscem [zamieszkania] rzezaków (kutherstraten orde, 1546).


Zmiany w nazwie ulicy Rzezaków (Küterstrasse) [Sienna]




Ulica Rzezaków (Küterstrasse) [Heumarktstrasse – Ulica Sienna]

Jak wspomnieliśmy wcześniej, jeszcze w 1548 roku kiełbaśnicy i rzezacy wspierali się wzajemnie, czego dowodem był otrzymany od Rady Miejskiej nowy, wspólny statut. Jednak wyraźna różnica interesów, spowodowana m.in. wyzwoleniem się rzezaków spod władzy rzeźników i wzmocnienie tym samym ich pozycji, powoduje, że na przełomie XV/XVI w. wypierają kiełbaśników z ulicy Siennej, osiadłych w tym miejscu po tym, jak stracili swą pozycję na pobliskiej ulicy Kaletniczej. Świadczy o tym zapis, jaki pojawia się już w 1546 roku cyt.: „na ulicy [zamieszkałej przez] kaletników niedaleko miejsca [zwanego] ulicą ” (in der budelerstrate up der Kutherstraten orde, 1546), i kolejny „na Rynku Siennym do miejsca [zamieszkałego przez] rzezaków i budynku starej apteki [Heumarkt Nr. 1]” (am hoymarkede tu der kuterstrate orde und der olden abbatekerschen husern, 1550). Z czasem jest to już oficjalna nazwa ulicy – „ulica Rzezaków” (Kueter Strass 1550, 1594, Kuter Stras 1625). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do obszaru ówczesnej ulicy Küterstrass należały parcele od nr 736 [40/Heumarktstrasse 4] do 741 [44/ Heumarktstrasse 12] przy obecnej ulicy Siennej, oraz dwie parcele od strony ulicy Kaletniczej (nr 740 [Beutlerstrasse 60-59/13]). Nazwa Küterstrasse obowiązywała do 1856 roku. Po 1856 roku ulica ta w ramach porządkowania starych nazw ulic została nazwana „ulicą rynku siennego” (Heumarktstrasse).

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikongraphische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
5. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, Szczecin 1999, t. I, A-O, 2003, t. II, P-Ż.
6. Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, pod red. G. Labudy, Warszawa Poznań 1985.
7. Blümcke O., Die Handwerkzünfte im mittelalterlichen Stettin [w:] BSt AF Bd. XXXIV, Stettin 1884.
8. Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl Galeria.

© Schulz (Jan Wilhelm)